03 De wereld om ons heen

De wereld verandert in hoog tempo. Geopolitieke ontwikkelingen, klimaatverandering, grondstoffenschaarste, vergrijzing, betaalbaarheid van de zorg en een krappe arbeidsmarkt, allemaal maatschappelijke ontwikkelingen die zowel kansen als risico's voor het bedrijfsleven vormen. Veel van de ondernemingen in onze ecosystemen zijn bezig met de oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen. Bedrijven moeten snel kunnen inspelen op trends en ontwikkelingen door te innnoveren in producten en verdienmodellen, flexibel te zijn, te internationaliseren en samen te werken. Daarbij speelt een ketenbenadering een belangrijke rol: alleen door samen te werken met organisaties in de keten of het bredere ecosysteem, kunnen duurzame oplossingen snel opgeschaald worden. Om innovatieve ondernemingen optimaal te faciliteren en zo op korte-, middel- en lange termijn waarde te kunnen creëren, houden wij de trends en ontwikkelingen in de wereld om ons heen continu in de gaten. Hieronder lichten wij een aantal relevante ontwikkelingen toe.

Verduurzaming en de energietransitie staan hoog op de agenda. De in 2022 ontstane energiecrisis onderstreept het belang van deze thema's. Nederland heeft zich gecommiteerd aan de klimaatafspraken die in 2015 in Parijs gemaakt zijn en zichzelf de ambitie gesteld om in 2030 de uitstoot van CO₂ met 49% gereduceerd te hebben ten opzichte van 1990. In het Klimaatakkoord, onderdeel van de Klimaatwet, zijn plannen gemaakt om de uitstoot terug te brengen. In het bijzonder wordt gefocust op maatregelen voor de gebouwde omgeving, landbouw en landgebruik, mobiliteit, elektriciteit en industrie. 

Om de doelen te realiseren zal de energievoorziening van de toekomst er anders uitzien. Aardgas wordt minder, elektriciteit krijgt juist een groter aandeel. We moeten alle manieren om van fossiele brandstoffen af te komen onderzoeken. Juist in Noord-Nederland, waar wij de groene transitie kunnen faciliteren. We focussen ons, als Hydrogen Valley regio, op waterstof, maar houden ook oog voor andere kansen. Kijk bijvoorbeeld naar batterijtechnologie. Daaraan wordt in Noord-Nederland op een hoog kennisniveau gewerkt, zoals bijvoorbeeld binnen de vakgroep van professor Moniek Tromp aan de RUG.

Grondstoffenschaarste is één van de grootste uitdagingen van de komende decennia. De verwachting is dat de wereldbevolking rond het jaar 2100 uit zo'n elf miljard mensen zal bestaan. Door de toenemende welvaart gaan we per hoofd ook meer consumeren. Daarom moeten we duurzamer omgaan met de niet-onuitputtelijke grondstoffen. De circulaire economie is een alternatief systeem voor het lineaire productiesysteem waarin materialen na gebruik geen waarde meer hebben en weggegooid worden. In een circulaire economie sluiten we de ketens van grondstoffen. ‘Reduce and Reuse’ of ‘Recycle and Upcycle’ zijn veel gehoorde termen, maar het begint bij 'Re-design': bij een circulair businessmodel wordt namelijk al bij het productontwerp rekening gehouden met de ontmanteling van het product, met het hergebruik van materialen en met de verlenging van de levenscyclus. Op die manier worden materialen zo efficiënt mogelijk gebruikt. 

Een circulaire economie vraagt om samenwerking van alle partijen in de keten van productie, gebruik en hergebruik. In de drie Noordelijke provincies zijn die allemaal vertegenwoordigd, en daarom wordt hard gewerkt aan circulaire systemen in onder andere de chemie en in de landbouw.

De afgelopen paar jaar kwam ook de kwetsbaarheid van de mondiale en complexe supply chains aan het licht. In de auto- en electronica-industrie ontstond een tekort aan halfgeleiders. Ook in andere sectoren zagen we wachttijden voor grondstoffen en halffabrikaten. De lockdowns tijdens de coronapandemie, vertragingen in havens en het in maart 2021 geblokkeerde Suez-kanaal hadden ernstige gevolgen voor de doorlooptijden en de logistieke kosten. In 2022 deed de oorlog in Oekraine hier nog een schepje bovenop. De afhankelijkheid van Azië en met name China is goed zichtbaar geworden. De gevolgen van deze ontwikkelingen zijn duidelijk voelbaar in het bedrijfsleven. Als NOM ervaren wij dat ook bij onze portfoliobedrijven. Met name energie-intensieve bedrijven hebben te maken met verdubbelde productiekosten. Dit kan in veel gevallen wel (deels) doorberekend worden naar klanten, maar vereist op de langere termijn een verduurzamingsslag op het gebied van energie.

Ook op de arbeidsmarkt heerst schaarste. Het opvullen van vacatures is lastig in alle branches en sectoren. Enerzijds is dit het gevolg van 'inhaalconsumptie' na de coronapandemie, maar het arbeidstekort is een langer bestaande ontwikkeling als gevolg van vergrijzing van de samenleving en het relatief hoge aandeel deeltijd-medewerkers in Nederland. Bovendien zijn technische opleidingen al jaren weinig populair, terwijl het tekort aan vakmensen juist het grootst is. Technische- en vakopleidingen meer onder de aandacht brengen is dus onderdeel van een structurele oplossing, maar ook digitalisering en robotisering worden steeds belangrijker. Mogelijk moeten we ook meer over de grens kijken om mensen aan te trekken.

Digitalisering heeft een grote impact op het bedrijfsleven en de maatschappij. De ontwikkelingen in Artificial Intelligence (AI), Machine Learning (ML) en Robotic Proces Automation (RPA) gaan snel en er vindt veel procesinnovatie plaats door digitalisering. Dit biedt veel kansen voor onder andere de maakindustrie, een belangrijke sector voor de Noord-Nederlandse economie als generator van werkgelegenheid en als toeleverancier voor andere sectoren waar onze regio sterk in is, zoals energie, water en agrifood. Bedrijven en industrie in Noord-Nederland hebben echter wel een achterstand op dit gebied weg te werken. Daarom wordt landelijk en in het Noorden al een aantal jaar flink ingezet op de ontwikkeling van een slimme, digitale maakindustrie. Als onderdeel van het ‘Digital Europe Program’ is een netwerk van circa 150 regionale European Digital Innovation Hubs (EDIH) inclusief 5 Nederlandse hubs opgericht. EDIH Noord Nederland (EDIH-NN) zet in op het wegwerken van achterstanden (via generieke dienstverlening rond digitalisering) en het creëren van een sterke positie voor de toekomst.

Tegelijkertijd moeten we ons bewust zijn van het groeiende belang van cybersecurity. Ook daar wordt in het Noorden op ingezet. Steeds meer IT-bedrijven in Groningen verleggen hun focus naar cybersecurity. Ook voor ons als NOM staan data- en cybersecurity hoog op de agenda.